فرهنگوهنر،صنممودي-ضررهاى مادى و معنوي، آسيبهايى است که در پى طولانى شدن روند مجوز نشر به ناشران وارد مىشود، اين در حالى است که معاون فرهنگى وزير ارشاد اين پروسه طولانى را براى رعايت عدالت و ضايع نشدن حقوق افراد عنوان مىکند.
خبرگزارى مهر در روزهاى اخير گفتوگوى کوتاهى را از محسن پرويز منتشر کرد که در آ ن، اين مقام دولتى در توضيح روند طولانى صدور مجوز کتاب در دوره کنونى گفته بود: «اگر ما بخواهيم عدالت را رعايت کنيم و نخواهيم حقوق افراد ضايع بشود طبيعى است که در بعضى موارد بايد روند طولانىترى را اجرا کنيم. به عبارت ديگر، ما براى اينکه به افراد پاسخ منفى ندهيم مجبوريم روند طولانى ترى را براى صدور مجور کتاب طى کنيم.»
با آنکه پرويز معتقد است در روند طى چنين مراحلى حقوق افراد بهتر حفظ مىشود و نبايد آن را نکتهاى منفى تلقى کرد. اما به نظر مىرسد چنين زمانهاى طولانى براى ناشر مشکلات زيادى را در پى دارد. چنانکه «محمد على جعفريه»، مدير نشر ثالث در اين باره مىگويد: «وقتى ناشرى کتابى را به مرحلهاى مىرساند که براى گرفتن مجوز به ارشاد مىدهد براى آن سرمايهگذارى کرده است. اين سرمايهگذارىها هم از نظر مادى و هم به لحاظ معنوى است.»جعفريه تاکيد مىکند: «روند طولانى صدور مجوز نشر، ناشر و مولف را از هر دوى اين ابعاد دچار مشکل مىکند.»
اين انتقاد تنها از سوى مدير نشر ثالت نيست که مطرح مىشود بلکه ديگر ناشران هم بر آن صحه مىگذارند همانطور که مدير نشر ققنوس در توضيح بيشتر اين امر مىگويد: «وقتى کتابى براى گرفتن مجوز به ارشاد مىرود هزينههاى زيادى براى آن صرف شده است، جداى از مسئله اقتصادي، تکرار اين مسئله براى ناشر و مولف افسردگى و دل زدگى را به دنبال دارد.»امير حسينزادگان طبعات منفى دلسردى دستاندرکاران حوزه انتشار کتاب را دليل کاهش کتابهاى جديد عنوان مىکند و مىافزايد: «اين امر باعث مىشود نويسندگان و مولفان ديگر رغبت چندانى به نوشتن کتابهاى جديد نداشته باشند و همين طور ناشران از تلاش براى انتشار تازههاى کتاب دلسرد مىشوند.»
«اگر لايههايى که در بخشهاى مربوطه در نظر گرفته شدهاند مثل اداره کتاب به نتيجه نرسند ; و ناچارا موضوع به هيئت نظارت ارجاع و در آنجا براى کتاب تعيين تکليفى مىشود» اينها دلايلى است که پرويز در توضيح چگونگى طولانى شدن روند صدور مجوزها عنوان مىکند. اما جعفريه پيشنهاد ديگر گونهاى را براى رفع اين مشکلات عنوان مىکند و براى گفته خود به بيان يک جمله اکتفا مىکند.
او مىگويد: «ارشاد بر اساس قانون، مسئوليت نشر را به خود ناشر واگذار کند.» و اين اقدام را شدنى مىداند براى مثال به سراغ سيستم انتشار يک روزنامه مىرود و مىگويد پيش از آنکه روزنامهاى منتشر شود هيچ مميزى از بيرون انجام نمىشود اين دست اندرکاران روزنامه هستند که براساس سياستهاى خود درباره انتشار مطالب تصميم مىگيرند اما اگر تخلفى هم صورت گيرد خود مسئول و پاسخ گو هستند. چندى پيش، اتحاديه ناشران و کتابفروشان تهران در نامهاى خطاب به وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي، رسيدگى به آنچه را که وضعيت نابسامان صدور مجوز نشر کتاب خوانده شده بود، خواستار شد. در اين متن از واگذارى مسئوليت نشر به ناشر گفته بود: «از سالها قبل، ديدگاه اين اتحاديه درباره مميزى اين بوده که کتاب بايد منتشر شود و بعد از انتشار اگر شخص يا نهادى از محتواى آن شکايت داشت، از نويسنده يا ناشر شکايت کند; ولى حال که قرار است شيوه نظارت قبل از چاپ اعمال شود، بهتر است قانونمندتر باشد. »
حسينزادگان نيز تاکيد مىکند: ارشاد مىتواند به گونه اى برنامهريزى کند که روند صدور مجوزها با سرعت بيشترى انجام شود و وقتى کتابى به هيئت نظارت مىرود چنين زمان طولانى را در اين مرحله باقى نماند. تلاش ارشاد براى صدور مجوزهاى بيشتر موضوعى است که در صورت تحقق مىتواند بسيارى از مشکلات ناشران و مولفان را از ميان بردارد. اما به گفته برخى از ناشران و مولفان، کتابهاى زيادى هست که بيش از يک سال از ماندن آنها در ارشاد مىگذرد. نشر ثالث يکى از انتشارات پرکارى است که به گفته مدير آن نيز کتابهاى زيادى را براى گرفتن مجوز به ارشاد ارائه مىدهد و از اين ميان ارشاد به برخى از کتابها مجوز مىدهد و برخى ديگر به گفته جعفريه مدت طولانى در انتظار مجوز باقى مىماند. او مىگويد: «ما کتاب داريم که بالاى يک سال و دو سال است که در ارشاد مانده است. هنوز جوابى براى مجوز داده نشده است.»او درباره پيگيرىهايشان براى اطلاع از وضعيت اين کتابها در ارشاد مىگويد: «تجربه ثابت کرده است که کتابهايى که بيش از شش ماه در ارشاد مىماند گاهى گم شدهاند و خود اداره کتاب هم خبرى از آخرين وضعيت بررسىها ندارد. يا بازرس; کتاب را برده و بازنگردانده است.»مدير نشر ثالث آمار کتابهاى مانده در ارشاد را اعلام نمىکند و مىگويد: «آمار اين کتابهايمان را داريم اما به دليل سياستهاى کارى آن را اعلام نمىکنيم.»اين مشکلات تنها دامن نشر ثالث را نگرفته است بلکه جعفريه مشکلاتى را عنوان مىکند که ديگر ناشران نيز با آن مواجهاند چنانکه حسينزادگان نيز مىگويد: «هفت، هشت ماه بود که چندان از صدور مجوز خبرى نبود، قول داده بودند بعد از نمايشگاه کتاب، تکليف تعدادى از کتابهايى را که در ارشاد مانده است، مشخص کنند. به تازگى هم قرار شده ارشاد چندتايى مجوز بدهد.»
در جهان امروزتوليد کالاى فرهنگى داراى اهميت فراوانى است و حيات فردى و جمعى ما بيش از پيش زير نفوذ توليدات فرهنگى قرار دارد، کتاب يکى از کالاهاى فرهنگى است که کميت و کيفيت آن همواره از شاخصهاى مهم توسعه است. و در اين ميان ناشر در چگونگى توليد اين محصول فرهنگى نقش بسيار مهمى را ايفا مىکند.
از اين رو نبود زمان بندى چندان مشخصى براى صدور مجوزها از سوى ارشاد مشکلى است که حتى در برنامهريزىهاى ناشران نيز اثر گذاشته و آنها را با به همريختگى برنامههاى کارى مواجه مىکند. چراکه زمان انتشار کتاب و توضيح آن در بازار همه بستگى به مجوز ارشاد دارد. همچنين به نظر مىرسد ناشران در پى اين ديرکردها با مشکل ديگرى نيز مواجه مىشوند. ناشرى ممکن است با توجه به بازاريابىها و نيز خواست بازار و مردم جامعه اقدام به انتشار کتابى کنند. اما ماندن يک ساله آن کتاب در ارشاد همه برنامهريزىهاى ناشر را با بن بست مواجه مىکند. امسال نيز در جريان برگزارى نمايشگاه کتاب، برخى ناشران و اهل قلم از معطل ماندن کتابهايشان در انتظار مجوز و نرسيدن آنها به نمايشگاه گله داشتند. و تعدادى از مسئولان موسسههاى انتشاراتى و تعدادى از ناشران، وضعيت نشر را در سال گذشته، داراى رکود و عوامل اقتصادى و تاخير در صدور مجوز را از جمله عوامل اين رکود دانستهاند.
در نامه ناشران و کتابفروشان تهران به وزير ارشاد همچنين، تاخير در ارائه مجوز نشر و انتظار ماهها و بلکه بيش از يک ونيم سال براى دريافت مجوز، نبودن قانونى مشخص براى مميزى و يکسان نبودن سياستها، لغو مجوز انتشار بعد از صدور مجوز، ندادن پاسخ سريع در مواردى به کتابهايى که رفع ايراد شده و مجددا از سوى ناشر تحويل داده شده است و نبودن نظامىهماهنگ و يکدست و گم شدن کتابهايى که براى دريافت مجوز به اين وزارتخانه ارائه شدهاند، مورد اعتراض ناشران قرار گرفته بود. اتحاديه ناشران و کتابفروشان در نامه خود به اين نکته نيز اشاره داشت که از سالها قبل، ديدگاه اين اتحاديه درباره مميزى اين بوده که کتاب بايد منتشر شود و بعد از انتشار اگر شخص يا نهادى از محتواى آن شکايت داشت، از نويسنده يا ناشر شکايت کند; ولى حال که قرار است شيوه نظارت قبل از چاپ اعمال شود، بهتر است قانونمندتر باشد.
اتحاديه ناشران و کتابفروشان به وزير فرهنگ و ارشاد اسلامىپيشنهاد کرده بود، هيئتى از طرف وزير فرهنگ و ارشاد اسلامىبراى رسيدگى به شکايتهاى ناشران خسارت ديده تشکيل شود تا اين افراد بتوانند بدون ترس از تبعات منفى اين شکايت، مشکلات مشخص و موردى خود را با مسئولان در ميان بگذارند.